Nootropy dla mózgu. Nowa moda czy skuteczna poprawa funkcji poznawczych?

Pobudzają metabolizm komórek nerwowych. Są powszechnie stosowane jako wsparcie terapii wielu chorób neurologicznych. O czym mowa? O nootropach. Czym są? Czy są tylko chwilową modą, czy też szansą na skuteczną poprawę funkcji poznawczych?

Czym są nootropy?

Nootropy (ang. nootropics) znane także jako inteligentne leki (ang. smart drugs) to substancje, których popularność w ostatnich latach znacznie wzrosła. Ich zadaniem jest poprawa zdolności poznawczych, w tym głównie koncentracji, pamięci, a także kreatywności.

Pierwszym lekiem nootropowym był piracetam – zsyntetyzowany przez Corneliu E. Guirgeę w 1972 roku. Produkt ten doskonale poprawia przepływ krwi przez naczynia mózgowe (bez konieczności ich rozszerzania), a dodatkowo wyróżnia się brakiem toksyczności. Jego funkcje sprawiły, że piracetam wykorzystywano przede wszystkim w przypadku zawrotów głowy, a także mioklonii pochodzenia korowego.

Nootropy mogą być substancjami pochodzenia naturalnego (np. ginkgo biloba, bacopa monnieri, ziele damiana, muira pauma, szczodrak krokoszowaty) lub syntetycznego (piracetam, oxiracetam, aniracetam). Występują zarówno w postaci leków, jak i suplementów diety dostępnych bez recepty. Jako leki często wykorzystuje się je w terapiach schorzeń o podłożu neurologicznym, w tym chorobie Parkinsona, chorobie Alzheimera, a także ADHD.

Jak działają nootropy?

Nie ma jednego mechanizmu, który opisywałby działanie nootropów. Klasyfikacja, która została opracowana na podstawie licznych badań naukowych, pozwoliła na podzielenie ich na aż 19 kategorii, w tym m.in.: działanie poprzez określone receptory, kanały jonowe, transportery, chelaty magnezu czy też przeciwutleniacze. Zgodnie z ogólnie przyjętą definicją nootrop ma poprawiać funkcjonowanie mózgu w kilku jego obszarach, co jest uzależnione od substancji czynnej danego preparatu, zioła, grzybu czy innego suplementu diety.

Co ciekawe, zdecydowana większość związków o działaniu nootropowym wywiera pośredni lub bezpośredni wpływ na układ cholinergiczny mózgu. Acetylocholina jest neuroprzekaźnikiem odgrywającym kluczową rolę w procesach uczenia się i zapamiętywania. Pobudzenie neuronów wchodzących w skład układu cholinergicznego indukuje zatem procesy neuroplastyczności, co pozwala na stworzenie nowych połączeń synaptycznych. Mówiąc prościej, nootropy podkręcają pracę mózgu.

Działania neuroprotekcyjne nootropów polegają m.in. na:

• usprawnieniu krążenia w naczyniach mózgu bez ich rozszerzania;
• zwiększeniu połączeń między komórkami nerwowymi;
• zmniejszeniu ryzyka agregacji płytek krwi, co zmniejsza ryzyko tworzenia się zakrzepów;
• ochronie przed szkodliwym działaniem wolnych rodników, wpływających na procesy starzenia się komórek;
• poprawie płynności błon komórkowych poprzez wiązanie fosfolipidów;
• ochronie przed destrukcyjnym wpływem toksyn.

Jak widać, nootropy nie bez kozery są określane mianem boosterów mózgu. Dla kogo są przeznaczone substancje o działaniu nootropowym? Przede wszystkim dla osób, które chcą poprawić koncentrację, pamięć i utrzymać motywację. W tej grupie znajdują się przede wszystkim studenci, pracownicy naukowi, a także wszyscy ci, którzy szukają wsparcia w walce z przewlekłym stresem lub długotrwałym zmęczeniem. Nootropy mogą okazać się pomocne również dla seniorów, którzy chcą w sposób naturalny wesprzeć funkcjonowanie swojego mózgu.

Przykłady nootropów pochodzenia naturalnego

Mówi się, że matka natura jest najlepszym wynalazcą. Patrząc na działanie nootropów, nie sposób się z tym nie zgodzić. Substancje pochodzenia naturalnego, w tym zioła, rośliny i grzyby, mogą skutecznie i jednocześnie bezpiecznie poprawić funkcje poznawcze układu nerwowego. Które z nich są najczęściej rekomendowane?

Ginkgo biloba

Jedną z najbardziej popularnych substancji nootropowych jest ginkgo biloba, czyli miłorząb japoński. Roślina zyskała dużą sławę w krajach azjatyckich, ze względu na fakt nie tylko swojej długowieczności, ale także funkcje antyoksydacyjne i neuroprotekcyjne. Ekstrakty z liści miłorzębu zawierają w swoim składzie flawonoidy, proantocyjanidy, selen, karoten, witaminy E i C, a także terpeny. Substancje aktywne usprawniają cyrkulację krwi w mózgu i chronią neurony przed agregacją beta-amyloidu, substancji, która zwiększa ryzyko otępienia i demencji.

Bacopa monnieri

Bacopa monnieri, znana również jako bakopa drobnolistna, została po raz pierwszy opisana w VII w. p.n.e. Wówczas ceniono ją za pozytywny wpływ na pamięć i remedium na zaburzenia natury psychicznej. Dzisiaj wiadomo, że ekstrakty z B. monnieri są naturalnym źródłem m.in. saponin, związków fenolowych, alkaloidów i flawonoidów. To wszystko sprawia, że preparaty na bazie tej rośliny usprawniają pracę mózgu, chronią neurony przed wolnymi rodnikami i usuwają skutki uboczne ich powstawania. Co więcej, badania kliniczne dowiodły, że standaryzowany ekstrakt z B. monnieri poprawia skupienie, zdolności poznawcze i pamięć.

Ziele Damiana

Ziele Damiana (łac. Turnera diffusa Willd) to krzew znany również pod nazwą turnera rozpierzchła, występujący przede wszystkim w Ameryce Środkowej i Południowej. Roślina zyskała popularność jako naturalny afrodyzjak i środek poprawiający nastrój. W swoim składzie ziele Damiana zawiera saponiny, flawonoidy, związki terpenowe i olejki eteryczne. Ten nootrop pozytywnie wpływa nie tylko na funkcje seksualne u mężczyzn, ale także pomaga łagodzić stany lękowe, działa relaksująco i wspiera zdrowy sen.

Muira puama

Muira puama w krajach Ameryki Południowej jest określana jako drzewo potencji. Tak naprawdę określenie muira puama określa dwa gatunki: Ptychopetalum olacoides i Ptychopetalum uncinatum. Surowcem stosowanym w przemyśle farmaceutycznym jest kora oraz korzenie rośliny. Muira puama jest źródłem steroli, kumaryn, długołańcuchowych kwasów tłuszczowych i estrów kwasu triterpenowego. Taki skład sprawia, że substancja nootropowa wywiera korzystny wpływ na układ nerwowy, w tym zmniejsza zmęczenie organizmu, usprawnia pracę mózgu i poprawia samopoczucie.

Szczodrak krokoszowaty

Szczodrak krokoszowaty (łac. Leuzea carthamoides) zawiera głównie ecdysteroidy (np. 20-hydroksyecdysteron), flawonoidy, fenolokwasy i olejek eteryczny. W swoim wyglądzie przypomina nieco popularny oset, czyli ostrożeń polny. Surowiec jest uznawany za adaptogen, zwiększający odporność na stres. Może poprawiać koncentrację i wytrzymałość psychiczną, zmniejszać zmęczenie umysłowe.

Podsumowując, naturalne nootropy mogą wspierać koncentrację, pamięć i ogólną sprawność umysłową w bezpieczny sposób. Warto jednak pamiętać o umiarze i konsultacji z lekarzem przed ich stosowaniem. Świadomy wybór i zdrowy styl życia to najlepsza droga do trwałej poprawy funkcji poznawczych.

 

Bibliografia

1. Modrzyński RJ., Leki nootropowe. Metoda wspomagająca pamięć i koncentrację w pracy i nauce, Rozprawy Społeczne/Social Dissertations, 2021;15(2):117–125. doi:10.29316/rs/135820.
2. Colucci L., Bosco M., Ziello A.R. i wsp., Effectiveness of nootropic drugs with cholinergic activity in treatment of cognitive deficit: a review, J Exp Pharmacol 2012, 4: 163–172.
3. ENIGMATIS POLSKA (2021). [2021/Nr 4], Środki wspierające poprawę funkcji poznawczych – co powinnyśmy o nich wiedzieć. Farmacja Polska – Czasopisma naukowe [online] PTFarm. Available at: https://www.ptfarm.pl/wydawnictwa/czasopisma/farmacja-polska/103/-/29010 [Accessed 28 Jun. 2025].
4. Froestl W., Pfeifer A., Muhs A. Cognitive enhancers (Nootropics). Part 3: drugs interacting with targets other than receptors or enzymes. Disease-modifying drugs. Update 2014. J Alzheimers Dis 2014, 42: 1079–149.
5. Łojewski M., Muszyńska B., Sułkowska-Ziaja K., Bacopa monnieri L. Pennell – roślina o wielokierunkowym działaniu leczniczym, Post Fitoter 2014, 2: 84–89.

Kumar S, Madaan R, Sharma A., Pharmacological evaluation of Bioactive Principle of Turnera aphrodisiaca. Indian J Pharm Sci. 2008 Nov;70(6):740–4.